Langdurig gebruik sterkwerkende opioïden daalt licht, maar blijft hoog

Persbericht
Utrecht, 23 september 2026

Langdurig gebruik sterkwerkende opioïden daalt licht, maar blijft hoog 

Voor het eerst sinds 2023 is een lichte daling zichtbaar in het langdurig gebruik van sterkwerkende opioïden. Toch krijgt nog altijd ongeveer één op de drie gebruikers deze middelen langer dan drie maanden verstrekt. Tegelijkertijd zet de daling in het gebruik van zwakwerkende opioïden door. Dat blijkt uit de nieuwe themarapportage Opioïden van het Instituut Verantwoord Medicijngebruik (IVM). 

Eén op de drie gebruikers gebruikt sterkwerkende opioïden langer dan drie maanden 

Richtlijnen, bijvoorbeeld van het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG), adviseren om sterkwerkende opioïden, zoals morfine, oxycodon en fentanyl, zo kort mogelijk te gebruiken. Opioïden zijn zeer effectieve middelen bij acute pijn, maar ze hebben ook nadelen, zeker bij langdurig gebruik. Het pijnstillend effect neemt af door tolerantie, terwijl bijwerkingen blijven. Ook is het na langdurig gebruik moeilijker stoppen door ontwenningsverschijnselen. Landelijk gezien kreeg 34,1% van de gebruikers in 2025 deze middelen langer dan drie maanden verstrekt. Dat is een lichte daling ten opzichte van 2024 (34,6%) en 2023 (34,7%), maar betekent nog altijd dat ongeveer één op de drie gebruikers langdurig sterkwerkende opioïden gebruikt. 

Er bestaan bovendien duidelijke verschillen tussen regio’s, waarbij er geen grote verschillen zijn met de resultaten uit 2024. In de grensregio’s van Nederland waren er relatief meer langdurig gebruikers van sterkwerkende opioïden. Een mogelijke verklaring is de mate van vergrijzing in deze regio’s. Ouderen gebruiken vaker langdurig opioïden dan jongeren, vanwege chronische aandoeningen als artrose en het vaker voorkomen van kanker. Langdurig gebruik van opioïden is dan soms onvermijdelijk. 

Bijschrift: Figuur 1. Percentage gebruikers dat voor meer dan drie maanden sterkwerkende opioïden verstrekt kreeg in 2025. 

Daling gebruik zwakwerkende opioïden zet door 

In het vierde kwartaal van 2025 kregen bijna 192.000 mensen een recept voor sterkwerkende opioïden. Dit kwam neer op 2% van alle geneesmiddelgebruikers. Dit percentage is sinds 2019 nagenoeg stabiel. Van alle geneesmiddelgebruikers kreeg 2,8% in het vierde kwartaal een recept voor zwakwerkende opioïden (tramadol). Dit kwam neer op 269.000 mensen. Dit percentage daalt al sinds 2022, toen nog 4,22% van de geneesmiddelgebruikers een recept voor een zwakwerkend opioïd kreeg. 

Bijschrift: Figuur 2. Percentage geneesmiddelgebruikers dat sterk- of zwakwerkende opioïden verstrekt kreeg in het vierde kwartaal van de jaren 2019 - 2025. 

Aandacht voor gepast voorschrijven blijft nodig 

Naast de ontwikkelingen in gebruik en gebruiksduur zijn de resultaten van de andere indicatoren grotendeels onveranderd gebleven. Huisartsen schreven bij 72,2% van de nieuwe gebruikers van sterkwerkende opioïden een langwerkend middel voor, zoals de NHG-Standaard Pijn (2024) adviseert. Daarnaast kreeg nog altijd bijna 16% van de gebruikers van snelwerkende fentanylpreparaten geen onderhoudsbehandeling met langwerkende middelen. Er blijft daarom aandacht nodig voor passend voorschrijven, evalueren en begeleiden van opioïdengebruik. Het IVM  roept dan ook op voor de eigen apotheek en huisartspraktijk te bekijken op welke indicatoren actie gewenst is, en hier vervolgens regionaal afspraken over te maken. Hierbij kunt u gebruik maken van de verschillende FTO-modules over opioïden van het IVM. 

Lees het rapport 

Over de Monitor Voorschrijven Huisartsen 

De Themarapportage Opioïden maakt onderdeel uit van de Monitor Voorschrijven Huisartsen (MVH). Het IVM voert dit project uit in samenwerking met de Stichting Farmaceutische kengetallen (SFK) met financiering van het ministerie van VWS. Het project bestaat uit themarapportages en een webrapportage. De themarapportage beschrijft landelijke en regionale trends in het voorschrijfgedrag. De beschrijving van de trends is bedoeld voor het evalueren of inzetten van nationaal of regionaal beleid. Via de webrapportage van SFK kunnen (aan de SFK deelnemende) apothekers de cijfers van de eigen apotheek opvragen en zo met de huisartsen samen spiegelen aan landelijke cijfers en cijfers van eerdere jaren. Met patiëntenlijsten in de online rapportage kunnen apothekers patiënten die suboptimaal worden behandeld, opsporen. Het uiteindelijke doel van de MVH is bewustwording van en, indien aan de orde, aanpassing van het voorschrijfgedrag. 

Over het IVM 

Het IVM is de neutrale kennis- en implementatieorganisatie die landelijk de kwaliteit, veiligheid en betaalbaarheid van het geneesmiddelengebruik verbetert. Het IVM doet dat door beleid en wetenschap te vertalen naar praktische handvatten voor iedereen die in de dagelijkse praktijk met medicijnen te maken heeft. Onder meer het landelijk meldpunt voor medicatie-incidenten (VMI) en de IVM-academie waar inmiddels meer dan 200.000 cursisten staan ingeschreven, maken deel uit van het IVM. Verder ondersteunt het IVM het FTO in Nederland, geeft informatie over nieuwe geneesmiddelen(groepen), verricht toegepast onderzoek, voert audits uit en geeft adviezen over medicatieveiligheid in de langdurige zorg. Ook verzorgt het IVM de landelijke campagnes over geneesmiddelen en verkeer.