Slaapstoornissen

Slaapproblemen staan op de derde plaats in de top 10 van zelfgerapporteerde gezondheidsklachten van Nederlanders. Bij kortdurende slapeloosheid zijn voorlichting en slaaphygiënische maatregelen meestal voldoende en zijn benzodiazepinen niet nodig. Wanneer toch voor een benzodiazepine wordt gekozen, heeft kortdurend, intermitterend gebruik de voorkeur. Bij chronische slapeloosheid zijn benzodiazepinen vanwege de nadelige effecten niet geschikt. De belangrijkste nadelen van het gebruik van benzodiazepinen zijn een verminderde rijvaardigheid, een grotere kans op vallen en afhankelijkheid. Desondanks gebruikten 1,6 miljoen Nederlanders in 2011 een of meerdere benzodiazepinen. (Bron: Stichting Farmaceutische Kengetallen).

Op deze pagina kunnen artsen, apothekers en medewerkers in de verzorgings- en verpleeghuizen en thuiszorg alle informatie vinden om zelf aan de slag te gaan met het terugdringen van het gebruik van benzodiazepinen. Deze materialen richten zich op de thema's:

  • Begeleiding bij het stoppen met benzodiazepinen
  • Verkeersveiligheid
  • Valpreventie

U vindt op deze pagina informatie over:

Richtlijnen
Nascholing
Farmacotherapieoverleg
Projecten
Patiënteninformatie
Relevante organisaties
Meer weten

Richtlijnen

Op het gebied van slaapstoornissen hebben het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG), het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) en het Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO  richtlijnen beschikbaar:

Nascholing

Het IVM heeft de volgende nascholingen ontwikkeld die gerelateerd zijn aan slaapmiddelen:

  • Geneesmiddelen in het verkeer. Deze nascholing en e-learning voor apothekersassistentes helpt de deelnemers om de patiënt beter voor te lichten over verkeersdeelname bij geneesmiddelgebruik.
  • Geneesmiddelen, werk en rijvaardigheid voor bedrijfsartsen. U kunt zich voor deze training opgeven bij de NSPOH.
  • In de e-learning Medicijngroepen voor verzorgenden en verpleegkundigen wordt ook stilgestaan bij slaapmiddelen.
  • Werken aan beter medicijngebruik in de geestelijke gezondheidszorg. Deze nascholing voor medewerkers in de GGZ geeft hen houvast bij het begeleiden van patiënten die psychofarmaca gebruiken.

Meer informatie staat op onze scholingspagina.

Farmacotherapieoverleg

Het IVM ontwikkelt diverse materialen ter ondersteuning van FTO-groepen. U kunt gebruik maken van de volgende IVM-materialen bij een FTO over benzodiazepinen:

FTO-modules

  • Geneesmiddelen en verkeersveiligheid
  • Stoppen met benzodiazepinen, hulpmiddelenboek
  • Stoppen met benzodiazepinen: minimale interventie
  • Stoppen met benzodiazepinen, oriëntatie

U kunt alle materialen, inclusief de PowerPointpresentatie gratis downloaden via deze website, zie ook pagina FTO werkmaterialen.

Cijfers in het FTO

Verschillende organisaties kunnen u op weg helpen om het geneesmiddelengebruik van uw FTO-groep zichtbaar te maken. Hieronder ziet u enkele mogelijkheden om het gebruik van benzodiazepinen in uw praktijk zichtbaar te maken:

  • Handboek 'Werken met cijfers in het FTO': Het handboek 'Werken met cijfers in het FTO' van het IVM bevat een inleidend hoofdstuk over de mogelijkheden en onmogelijkheden van prescriptieterugkoppeling en het hoofdstuk Slaapstoornissen (Hoofdstuk 2).
  • SFK Webrapportages: De webrapportages van de SFK zijn kant-en-klare rapporten die SFK maakt in samenwerking met KNMP/WINAp en het IVM. Voor het onderwerp benzodiazepinen is een webrapportage beschikbaar, die enkel toegankelijk is met een abonnement. Voor meer informatie over de inhoud van het programma en het abonnement, zie de website van SFK.

Kwaliteit van het FTO

Praktische informatie en tips voor het opzetten van een FTO en de kwaliteitsverbetering ervan vindt u in het Handboek FTO dat u gratis kunt bestellen via deze website. In het handboek staat informatie over onder andere de agendavoorbereiding, het maken van afspraken in het FTO en verslagformulieren.

Projecten

Het langdurig gebruik van slaapmiddelen brengt grote nadelen met zich mee. Het IVM heeft sinds 2001 in het kader van het terugdringen van langdurig benzodiazepinegebruik diverse projecten uitgevoerd. Zo is in samenwerking met Tactus verslavingszorg de internetbehandeling Benzo de Baas ontwikkeld. De website voor patiënten geeft informatie over de nadelige effecten van benzodiazepinen en patiënten kunnen zich inschrijven voor een behandeling om te stoppen met benzodiazepinen.

Om artsen, praktijkondersteuners en apothekers te helpen het chronisch gebruik van benzodiazepinen te verminderen, heeft het IVM de interventiematerialen 'Stoppen met benzodiazepinen' ontwikkeld. Deze serie bestaat uit twee FTO-modules, het werkboek 'Minimale interventie stoppen met benzodiazepinen', het hulpmiddelenboek 'Stoppen met benzodiazepinen' en een brochure voor artsen en apothekers. Door gebruik te maken van de minimale interventiestrategie stopte gemiddeld 21% van de benzodiazepinegebruikers en bij niet-stoppers nam het gebruik met 18% af. U vindt de interventiematerialen op onze website.

Eén van de nadelen van het gebruik van slaapmiddelen is de hogere kans om te vallen. Het IVM heeft in het kader van het 'Zorg voor Veilig' project de module 'Multidisciplinaire samenwerking bij valpreventie' voor zorgverleners in de eerste lijn ontwikkeld. Deze kunt u downloaden op onze website.

Een ander nadeel van het gebruik van slaapmiddelen is de vermindering van het reactievermogen. De gebruiker is daardoor minder geschikt om aan het verkeer deel te nemen. Het IVM heeft sinds 2008 diverse projecten uitgevoerd, gericht op professionals en op het publiek. Onderdeel hiervan zijn de LESA 'Geneesmiddelen en verkeer', een FTO-module en nascholingen voor artsen en apothekersassistenten. In 2008 is ook de publiekscampagne 'Rij veilig met medicijnen' gestart. Een belangrijk onderdeel van dit project is de website Rij veilig met medicijnen voor gebruikers van rijgevaarlijke geneesmiddelen, waaronder slaapmiddelen. In 2012 startte het IVM samen met de provincies Friesland en Zeeland een regionale campagne over dit thema.

Patiënteninformatie

Voor patiënten heeft het IVM de volgende folders beschikbaar:

  • Slaap- en kalmeringsmiddelen, weet wat u slikt
  • Is jouw medicijn veilig in het verkeer?

U kunt de gratis folders bestellen via onze website. Voor patiënten heeft IVM een lezing over slaap- en kalmeringsmiddelen ontwikkeld. Ervaren voorlichters van het IVM kunnen deze lezing voor u verzorgen. De lezingen kunnen ook door een plaatselijke apotheker of arts gegeven worden. Deze kan gebruik maken van onze lezingtekst en PowerPoint-presentatie, te bestellen via onze website. Wilt u meer weten over een patiëntenlezing? Neem dan contact met ons op. Bel 0888 800 400 of e-mail nascholing@medicijngebruik.nl.

Het NHG stelt diverse vormen van informatie beschikbaar:

Andere folders zijn:

Interessante websites zijn:

  • De website 'Benzo de baas' biedt informatie en hulp aan mensen die langdurig slaap- en kalmeringsmiddelen gebruiken. Met de online behandeling kunnen benzo-gebruikers het gebruik onder begeleiding afbouwen. De site is ontwikkeld in samenwerking met Tactus verslavingszorg.
  • De website 'Rij veilig met medicijnen' geeft concreet advies over het gebruik van onder andere benzodiazepinen en verkeersdeelname.
  • De website van de Hersenstichting heeft een item aan slaapstoornissen gewijd.
  • Het Trimbos-instituut, kennisinstituut op het gebied van geestelijke gezondheid.
  • Meldpunt Medicijnen ervaringen met medicijnen melden en bekijken (bijwerkingen, problemen met gebruik van medicijnen, verpakking of vergoeding).

Enkele patiëntenverenigingen op het gebied van slaapstoornissen zijn:

Relevante organisaties

  • Op Benzo de Baas is ook informatie voor professionals opgenomen.
  • De website 'Geneesmiddelen in het verkeer' helpt zorgverleners concrete informatie aan hun patiënten te geven op het gebied van rijvaardigheid bij het gebruik van geneesmiddelen.
  • Het Kennisnetwerk Valpreventie is gericht op het versterken van kennis door het delen van praktijk en wetenschappelijke ervaringen.
  • Het Trimbos-instituut, kennisinstituut op het gebied van geestelijke gezondheid.
  • Zorg voor Veilig heeft materialen ontwikkeld op het gebied van valpreventie.

Meer weten

Wilt u meer weten over wat het IVM kan doen op het gebied van (het terugdringen van) het gebruik van slaapmiddelen voor het FTO of andere bijeenkomsten in de eerste lijn? Neem dan contact met ons op. U kunt ook een e-mail sturen naar helpdeskFTO@medicijngebruik.nl. Bij een vraag over het werken met cijfers bij slaapmiddelen kunt u een e-mail sturen naar helpdeskcijfers@medicijngebruik.nl.

*Bron: Tweede Nationale Studie naar ziekten en verrichtingen in de huisartspraktijk. Klachten en aandoeningen in de bevolking en in de huisartspraktijk. NIVEL 2004 en Stichting Farmaceutische Kengetallen.